سرطان پستان يكي از مهمترين وشايع‏ترين بيماري‏ها در زنان است(32% از موارد سرطان زنان را سرطان پستان تشکیل می دهد .) به طور کلی این سرطان ، دومین علت مرگ و میر پس از سرطان ریه بوده ودر زنان ایرانی بین 35 تا 55 سال شايعترين علت مرگ ومير ناشي از سرطان مي باشد . لذا دانستن اطلاعات اساسي در اين زمينه براي هر زني اگرچه دچار اين بيماري نيز نباشد،لازم است.

شيوع سرطان پستان در بين ملل مختلف بسيار متفاوت است ودر كشورهاي صنعتي غير از ژاپن، بيش از كشورهاي غيرصنعتي شيوع دارد. . در هر سال يك تا دو مورد جديد سرطان پستان در هر1000 زن تشخيص داده مي‏شود

.حدوداٌ ميزان شيوع كانسر پستان با سرعتي به طور متوسط 2% در سال رو به افزايش است

در كشورهاي توسعه يافته اين بيماري بيشتر در سنين بالاي 50 سال ديده مي شود ولي در كشور ما بيماران جوان تر هستند(حداكثر شيوع بين سنين 45 -49 سالگي ) ودر بسياري از موارد به علت عدم آگاهي از علائم بيماري در مراحل پيشرفته تري مراجعه مي كنند. هر چقدر سرطان پستان زودتر تشخيص داده شود، درمان آن آسان تر و موفقيت آميز تر است.در حدود 40 درصد از خانم‌ ها در دوره‌ ای از زندگی توده‌ هایی را در پستان خود لمس می‌ کنند. قابل ذكر است كه بيشتر توده‏هاي پستان سرطاني نيستند و درمان سرطان پستان هميشه به برداشتن پستان منتهي نمي‏شود و در مراحل اوليه بيماري با درمان‏هاي جديد شانس بهبودي واقعي وجود دارد. اما بسیاری از خانم‌ ها با مشاهده توده در پستان بسیار نگران و مضطرب می ‌شوند و حتی از مراجعه به پزشک هراس دارند.

عوامل خطر سرطان پستان:

میزان بروز سرطان در جامعه تحت تأثیر عواملی است که در ذیل به آن اشاره می شود . البته بايد تاكيد كرد كه وجود يك يا تمام اين شرايط در هر فرد به معناي ابتلاي قطعي وي به اين بيماري نيست وبه عبارت ديگر افرادي كه هر يك از اين شرايط را دارند بايد بيشتر از سايرين به سلامت پستان خود توجه كنند.همچنين بسياري از بيماران سرطان پستان هيچ يك از عوامل فوق را ندارند.

عوامل فوق عبارتند از :

1_سن : بالاترين خطر براي ابتلا در سنين بعد از 50 سالگي است، ميانگين سن بروز سرطان پستان در زنان ايراني بين 15-10 سال كمتر از كشورهاي غربي است

2ـ نژاد : كمترين ميزان در آسيا و بيشترين ميزان در اروپاي شمالي ودر زنان ايراني حدودا يك پنجم ميزان بروز آن در كشورهاي غربي است.

3ـ سابقه فاميلي : 5-10% بيماران مبتلا به سرطان پستان، سابقة فاميلي مثبت(کاش کلمه مثبت ذکر نشه بهتره و بازتر بشه) دارند

4ـ ژنتيك :به ارث رسیدن برخی ژنهای آسیب دیده( که به ژنهای جهش یافته موسوم می باشند ) در بروز سرطان پستان و برخی دیگر از سرطانهاکه در همراهی با سرطان پستان دیده می شوند، طور همزمان اثرگذار است.

5ـ هورمونها :

ـ سن زودرس اولين قاعدگي : شروع اولين قاعدگي در سنين پائين، خطر سرطان پستان را مي‌افزايد و به ازاء هر سال تأخير در سن اولين قاعدگي، خطر سرطان پستان 20% كاهش می (سن معمول قاعدگي بين 11 تا 15 سالگي مي باشد )

شروع ديررس يائسگي

پس از شروع يائسگي ميزان خطر سرطان پستان يك ششم قبل مي شود .

ـ فقدان حاملگي يا حاملگي در سنين بالا : احتمال بروز سرطان پستان در زنان نازا يا زايمان نكرده، 30-70% بيش از زناني است كه زايمان كرده‌اند. هرچه سن اولين حاملگي كامل، پائين‌تر باشد، خطر سرطان پستان كمتر خواهد بود.

ـ شيردهي : اغلب مطالعات حاکی از کاهش میزان سرطان با افزایش دوره های شیر دهی می باشند

ـ مصرف قرص‌هاي ضد بارداري (OCP)در این مورد مطالعات مختلفي شده است. برخي مطالعات نشان داده‌اند كه مصرف قرص‌هاي ضدبارداري خوراكي افزايش قابل توجهي در سرطان پستان ندارند ولي در زنان كمتر از 35 سال به طور خفيفي خطر سرطان پستان را مي‌افزايند

 

ـ هورمون درماني اغلب مطالعات حاکی از آن است که جايگزين هورموني در قبل و بعد يائسگي بخصوص در افراد با سابقة بيماري‌هاي خوش خيم پستان، خطر ابتلا به سرطان پستان را مي‌افزايد.

6ـ رژيم غذايي و سبك زندگي : -رژيم‌هاي غذايي حاوي چربي و الکل بخصوص چربي حيوانات پستاندار احتمال ابتلا را افزايش و رژيم‌هاي حاوي ميوه و سبزي زياد و چربی امگا 3 شانس ابتلا به سرطان پستان را مي‌كاهند.

-چاقی احتمال بروز سرطان پستان را ، 5/1 تا 2 برابر افزایش و ورزش روزانه، احتمال آنرا کاهش می دهد.

7ـ عوامل آسيب شناسي :سابقة ابتلا دریک پستان شانس ابتلا پستان دیگر 3 تا 4 برابر را بالا می برد، ابتلا به سرطان رحم و تخمدان هم ریسک ابتلا را بالا می برد

8ـ وضعيت اقتصادي و اجتماعي : در افراد با وضعيت اقتصادي و اجتماعي بهتر و در افراد تحصيل كرده، خطر ابتلا بيشتر مي‌باشد.( به دليل مصرف غذاي آماده و چرب ، کم تحرکي و ...... )

9- پرتوتابي: در افرادی که تحت پرتوتابي تشخيصي يا درماني قرار گرفته‌اند ( مانند برخي عکس هاي راديولوژي با اشعه زياد و يا اشعه درماني در بيماران سرطاني ..)خطر ابتلا بالا می رود

10ـ سيگار سيگار كشيدن و يا در معرض دود سيگار قرار گرفتن، باعث افزايش خطر ابتلا می شود

11- سایر عوامل نظیر تیپ شخصیتی ( شخصیت های مضطرب ) ، قد و وزن بالاتر از ميزان متوسط نیز از عوامل اثر گذار محسوب می شود .

علائم :

علائمي كه ممكن است درسرطان پستان ظاهرشوند:
•توده در پستان( شايع‏ترين علامت که اغلب سفت و بدون درد است )
•تغيير در اندازه يا شكل پستان شامل غیر قرینگی پستانها و یا فرورفتگي، برآمدگي، تغيير رنگ يا زخم در هر یک از پستانها .
• تغييرات نوك پستان شامل به داخل كشيده شدن يا برگشتن نوك پستان‏ها قرمزي وجوش در اطراف نوك پستان
خون‏ريزي يا ترشح از نوك پستان
•تورم و احساس توده در زير بغل و یا تورم بازو

ارائه راههاي پيشگيري و غربالگري:

90 % تمامي كانسرهاي پستان از طريق معاينه شخصي مورد شناسايي قرار مي گيرند (که البته بيشتر بيماران پس از کشف توده ، تا ماههاآْنرا به پزشک اطلاع نمي دهند ). ترس از دست دادن عضو و هراس از مرگ دو علت عمده ايست كه خانمها در مراجعه پزشكي و درمان تاخير مي نمايند.

مراحلی که برای شناسایی زودرس سرطان پستان پیشنهاد می شود شامل مراحل زیر می باشد

1-معاینه شخصی پستان
معاينه شخصي پستان از 20 سالگي به صورت ماهانه توسط هر خانم انجام شود. (بهترين زمان معاينه پس از قاعدگي و پيش از تخمك‏گذاري است و ترجیحآٌ 2 الي 3 روز پس از قطع خونريزي است). در دوران يائسگي، حاملگي و شيردهي معاينه را در روز اول هر ماه يا هر روز دلخواه ديگر مي توانيد انجام دهيد.
خودآزمايي پستان شامل دو مرحله است:

نگاه كردن
نگاه كردن در مقابل آينه طي مراحل زير صورت مي گيرد:
الف- دستها را در دو طرف بدن به حالت آويزان قرار دهيد و پستانها را از نظر تغييرات غير طبيعي بررسي كنيد.

ب- دستها را در دوطرف سر بصورت صاف بالا ببريد و به پستانها خصوصاً از نظر فرو رفتگي پوست و توكشيدگي نوك پستان ها و ساير علائم غيرطبيعي نگاه كنيد.

ج- دستها را به روي كمر فشار داده و شانه ها را به عقب بكشيد و در اين حالت پستانهاي خود رامانند حالتهاي قبل بدقت بررسي كنيد.

د- خم شويد و دستها را به صورت آويزان در دو طرف تنه قرار دهيد و در آيينه ، بدقت به ظاهر پستانها نگاه كنيد.

در هر يك از اين 4 حالت، پستانها را هم از روبه رو و هم از كنار نگاه كنيد و آنها را از نظر علائم سرطان پستان كه قبلاً گفته شد، بررسي كنيد.

لمس
براي لمس پستان ابتدا به پشت دراز بكشيد. براي معاينه پستان چپ، يك بالش كوچك در زير شانه چپ بگذاريد و دست چپ را نيز زير سرتان قرار دهيد، بطوريكه پستان چپ كاملاً در وسط قفسه سينه قرار بگيرد. در مورد پستان راست، بر عكس عمل كنيد.

براي معاينه از نرمه انگشتان (بند آخر انگشت) استفاده كنيد. هيچگاه بافت پستان را بين انگشت شست و ساير انگشتان فشار ندهيد. زيرا ممكن است اشتباهاً احساس كنيد كه يك توده را لمس كرده ايد.

از انتهاي بالايي پستان (حدود استخوان ترقوه) تا پايين پستان (لبه پاييني دنده ها) و از جناغ سينه تا تمام زير بغل بايد معاينه شود. براي اين كار مي توانيد از اطراف پستان به طرف نوك پستان به صورت دوراني ( حول دايره هاي فرضي) و هم جهت با عقربه هاي ساعت، لمس را انجام دهيد.

پس از لمس هر پستان، لمس زير بغل همان طرف را انجام دهيد. در انتهاي معاينه، پستانها را در جهات مختلف مانند حالت دوشيدن فشار مختصري دهيد و به ترشحات نوك پستان توجه كنيد.

لمس پستانها را مي‌توان در زير دوش هنگام حمام كردن انجام داد. در اين حالت كه پستان و انگشتان خيس و لغزنده هستند، ممكن است توده ها بهتر لمس شوند. در صورتی که به نکته غیر عادی برخورد نمودید ، توصیه می شود در هر سنی که هستید بلافاصله و یاحداکثر 2 تا 4 هفته بعد از لمس توده به پزشک مراجعه کنید. این باور غلط است که نباید با لمس توده‌ های کوچک در پستان احساس نگرانی کرد. توده‌ های سرطاني می ‌توانند در زمان شروع بسیار کوچک باشند. اندازه یا سایز توده ‌های پستانی راه خوبی برای تصمیم ‌گیری در مورد بی‌ خطری یا سرطانی بودن توده ‌ها نیست. حتی در بسیاری از مواقع سرطان‌ های پستان با توده همراه نیستند. گاهی اوقات قبل از این که خانمی احساس توده در پستان خود داشته باشد، بعد از انجام ماموگرافی مشخص می ‌شود که او دچار سرطان پستان است و بسیاری از سرطان‌ ها هنگام آزمون‌ های غربالگری ماموگرافی تشخیص داده می‌ شوند. البته این نیز عقیده نادرستی است که هر توده‌ ای در پستان به معنی وجود سرطان است. این توده‌ ها ممکن است کیست ‌هایی باشند که معمولا خطرناک نیستند، اما ممکن است رشد غیر سرطانی و غیر طبیعی سلول‌ ها باشد نظیر فیبروآدنوما که کمتر شایع است و یا لخته ‌های خونی که موجب ایجاد توده می‌ شوند. همچنین این توده ‌های کاذب ممکن است در اثر تغییرات هورمونی ایجاد شوند که در واقع اصلا آن ها توده نیستند.

2- ویزیت دوره ای پزشک :از سن 20 سالگي تا 39 سالگي هر 3 سال معاينه توسط پزشك انجام شود و از 40 سالگي به بعد به طور سالانه معاينه پستانها توسط پزشك انجام شود .

این ویزیت می بایست شامل شرح حال دقيق به ويژه از نظر سنجش عوامل خطرزا ، معاينه فيزيكي دقيق شامل مشاهده و لمس سرتاسر پستان و غدد لنفاوي مرتیط با آن در موقعيت‌هاي مختلف ايستاده و خوابيده ‌باشد.

در صورت مشاهدة هرگونه يافته غيرطبيعي مثل توده منفرد مشكوك، قدم بعدي ماموگرافي دوطرفه مي‌باشد. خانمهاي بالاي 30 سال كه سابقه فاميلي كانسر پستان دارند، بايد حداقل 2 بار در سال مورد معاينه قرار گيرند

3- ماموگرافي
ماموگرافي، عكس‌برداري از پستان بوسيله اشعه ايكس است. در صورتي كه خانمي مشكلي در پستان نداشته باشد، جهت تشخيص زودرس اولين ماموگرافي در سنين 39-35 سالگي انجام مي شود

5- سونوگرافي در تشخيص كيست ها استفاده مي‌شود. در افراد زیر 35 سال که مامو گرافی دقت بالائی ندارد ، سونوگرافی کاربرد بیشتری می یابد

6- نمونه‌برداري از بافت پستان، به روش‌هاي سوزني يا حذف كامل ضايعه انجام مي‌شود.

پیشگیری

مصرف كلم و گل كلم با تبديل ، شانس بروز سرطان را كاهش مي دهد .

ويتامين A ، هویج ، پرتقال و سبزي هاي تيره ا ز رشد سلول هاي غير طبيعي جلوگيري مي كند .

بعضي حبوبات توليد استروژن را متوقف مي كند و خطرابتلا را کاهش می دهند

اقدامات درمانی

انواع روش‏هاي درمان:
درمان‏هاي متفاوتي براي سرطان پستان وجود دارد:
- جراحي
- پرتو درماني
- درمان كمكي (هورمون درماني- شيمي درماني)
1- جراحي:
•جراحي محافظتي پستان:

پزشک روش درمان را پس از در نظر گرفتن يك سري از فاكتورها مثل اندازه توده نسبت به اندازة پستان، محل تومور، مرحله و درجة تومور و تمايل بيمار در پذيرفتن درمانهاي اضافي به همراه جراحي مشخص مي‏ نماید.
اغلب تومورهاي كوچك كه طي برداشتن قسمتي از بافت پستان خارج مي‏شوند، اثر قابل توجهي روي ظاهر پستان نمي‏گذارند و جاي برش پوستي بر پوست جزئي خواهد بود اما در مورد تومورهاي بزرگ بخصوص اگر يك قسمت كامل پستان، برداشته شود ممكن است از دست دادن واضح بافت پستان نمايان شود.
برداشتن پستان (ماستكتومي):
ماستكتومي به خارج كردن كامل بافت پستان كه در برگيرندة پوست روي پستان همراه با نوك پستان و آرئول (هالة اطراف پستان) نيز مي‏باشد، اطلاق مي‏گردد.
تنها در ماستكتومي زير پوستي مي‏باشد كه پوست پستان علیرغم خارج نمودن کامل بافت پستان بدون عيب و به صورت دست نخورده مي‏ماند.
ماستكتومي میتواند به اشکال ذیل باشد :

ساده ( کامل ): شامل برداشتن تمام نسج پستان كه به طرف زير بازو كشيده مي‏شود ، نسبتاً وسيع: شامل برداشت کامل پستان به همراه يكي از عضلات جدار قفسة سينه و قسمت‏هاي كوچك و بزرگ عضلاتي كه از زير بغل مي گذرند ‏

كاملاً وسيع: که در آن علاوه بر ماستكتومي نسبتاً وسيع غدد لنفاوي نيز برداشته مي‏شود.

عوارض جراحی: عموماً متعاقب جراحي مشكلات و عوارضي دراطراف ناحية برش جراحي شامل

* كوفتگي، عفونت زخم، تورم و عدم بهبود سريع اثر زخم مشاهده مي‏شود. اگر بيمار حوالي زمان جراحي تحت شيمي درماني قرار بگيرد معمولاً عفونت زخم تا چندين هفته به طول مي‏كشد.
*در تمام اشكال ماستكتومي درجاتي از ضعف حركات شانه وجود دارد كه پس از عمل جراحي با ورزش بهبود مي‏يابد. تورم بازو مي‏تواند درد زيادي ايجاد كند و نياز به درمان دارد (اين موارد كمتر شايع هستند).گاهي اوقات اختلالاتي در اعصاب دو عضله زير بازو در جريان جراحي وسيع ايجاد مي‏شود كه منجر به عدم تعادل و پرش شانه مي‏شود.

2- اشعه درمانی
پرتو درماني( اشعه درمانی) در برخی بیماران بنا به وسعت بیماری ،پس از جراحي براي سرطان پستان جهت از بين بردن سلول‏هاي سرطاني که در منطقه تومور وجود دارند بكار مي‏رود كه طي آن اشعه به ناحيه اي از پستان تابيده مي‏شود و باعث كاهش خطر عود مي‏شود

واكنش هاي بعد از پرتودرماني:

* واكنش خفيف تا متوسط پوستی :بيماران ممكن است متوجه قرمزي بيش از حد و بندرت گسيختگي پوست در ناحيه تابش دوز متراكم اشعه بشوند.مواردمهم در مراقبتهاي پيگيري شامل آموزش به بيمار براي به حداقل رساندن تابش آفتاب بر نواحي تحت درمان به مدت يك سال و اطمينان دادن به بيمار در مورد اينكه درد تير كشنده و سوزش خفيف در پستان جزء واكنش هاي طبيعي نسبت به پرتودرماني است

*خستگي(معمولا حدود 2 هفته بعد از درمان، خستگي بروز مي كند و تا چند هفته پس از كامل شدن پرتودرماني ادامه مي يابد ).خستگي مي تواند افسرده كننده باشد ، بايد به بيمار اطمينان داده شود كه احساس خستگي يك امر عادي است

*پنوموني ، شكستگي دنده و فيبروز پستان(نادر)

مراقبت هاي پس از پرتودرماني:

* حفظ تماميت پوست حين و بعد از درمان است :

* استفاده از صابون هاي ملايم و به حد اقل رساندن مالش پوست حين شستشو

* اجتناب از صابون هاي عطري يا افشانه هاي ( دئودورانت ) معطر

* استفاده از لوسيون هاي هيروفيليك ( اوسرين ، لوبري درم ، آكوافور ) براي رفع خشكي پوست

* در صورت خارش ، استفاده از صابون هاي ضد خارشي كه پوست را خشك نكنند .( آوينو)

* اجتناب از پوشيدن لباس هاي تنگ سوتین های فنری، حرارت و برودت بيش از حد

3-درمان كمكي
هدف از اين درمان انهدام سلول‏هاي سرطاني است كه از پستان خارج و در نقاط ديگر بدن انتشار يافته‏اند و هدف از درمان كاهش خطر رشد ثانويه در ساير نقاط بدن مي‏باشد كه به دو روش صورت مي‏گيرد.
•هورمون درماني
•شيمي درماني
شيمي درماني: از داروهاي ضد سرطان شيمي درماني به منظور پيدا كردن و از بين بردن سلول‏هاي سرطاني در سرتاسر بدن استفاده مي شود. اين داروها اغلب پس از جراحي سرطان در افراد پرخطر كه احتمال انتشار سلول‏هاي سرطاني به خارج از پستان قبل و بعد از تشخيص تومور مي‏رود به كار برده مي‏شود. . شيمي درماني باعث 28% كاهش عود و16% كاهش ميزان مرگ ساليانه مي‏شود و بيشتر در زنان قبل از يائسگي به كار مي‏رود بخصوص كساني‏كه تومور مهاجم و يا غدد گرفتار در زير بغل دارند

عوارض شايع در شيمي درماني پستان شامل : تهوع ، استفراغ ، تغيير در حس چشايي، زخم دهانی ، آلوپسي ( ريزش مو ) ، التهاب پوست ، خستگي ، افزايش وزن قطع موقت يا دائمي قاعدگي و ناباروري و تضعيف مغز استخوان مي باشند ..التهاب مثانه و التهاب ملتحمه شيوع كمتري دارد. افزايش وزن در نيمي از بيماران ايجاد مي شود .

مقابله باعوارض :ورزش هاي آئروبيك و اثرات كاهش اضطراب آنها ممكن است در كاهش وزن و بهبود روحيه بيمار مؤثر باشد .داروهاي آرام بخش و ضدتهوع و روش هاي آرام سازي و تجسم بينايي؟ مي توانند موجب تخفيف حالت تهوع و استفراغ شوند تهيه يك كلاه گيس قبل از ريزش مو مي تواند از صدمات روحي همراه با آن پيشگيري كند .به بيمار اطمينان داده شود بعد از تكميل درمان موهاي جديد رشد مي كنند
4- تخريب تخمدان‏ها:
تخريب تخمدانها باعث افزايش بقاي عمر در 30% موارد و كاهش عود بيماري در 35% موارد مي‏شود.

منابع :

کتاب شوارتز

کتاب دنفورث

کتاب لاکمن

سایت مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد

سایت پزشکی بالینی

سایت پزشکان بدون مرز

سایت دانشگاه آزاد کاشان / دانشکده پرستاری

سایت انستیتو کنسر ایران