در مسير تشخيص ودرمان بيماري ها پاره اي از اوقات به انجام اقداماتي نياز است كه مستلزم ايجاد جراحت در بدن بيمار بوده و يا طي آن به برخي از بافت هاي بدن به صورت اجتناب ناپذير آسيب مي رسد. البته اين آسيب آسيبي گذرا و كم خطر است و اغلب با مراقبت صحيح، به تدريج بهبود مي يابد. به اينگونه اقدامات در اصطلاح علم پزشكي اقدامات تهاجمي گفته مي شود كه از آن دسته مي توان به انواع جراحيها، بذل مايع مغزي نخاعي (كه عموم مردم از آن به گرفتن آب كمر ياد مي كنند)آنژيوگرافي ،شوك دادن به بيمارانی كه اختلال ضربان قلب دارند و ... اشاره نمود.

درچنين مواقعي چنانچه بيمار وضعيت اورژانسي نداشته باشد،پزشك مي بايد در زمينه علت و ضرورت،نحوه انجام ،عوارض و اقدامات جايگزين اقدام تهاجمي مزبور ،قبل ازانجام آن اطلاعاتي را به صورت مختصر و مفيد در اختيار بيمار قرار دهد.

در صورتي كه بيمار هوشيار نبوده و يا قدرت تصميم گيري نداشته باشد ،اطلاعات فوق باید با همراه بيمار يا نماينده قانوني وي درميان گذاشته شود،بيمار حق دارد اطلاعات فوق را دريافت نموده و طبق آن از اختيار كامل براي تصميم گيري جهت پذيرفتن يا رد اقدام برخورد باشد.

پس از آن طبق بند 2 از ماده 59 و 60 قانون مجازات اسلامي پزشك مي بايد از بيمار رضايت و برائت اخذ كند.*

رضايت آگاهانه به طور عمومي شامل چند قسم است.

1. رضايت عمومي :اين رضايت طي بستري بيمار و در بدو بستري از وي اخذ مي شود و به تيم درمانگر اجازه مي دهد كه "مداخلات عمومي طبي"را كه براي درمان بيمار لازم مي دانند (نظر رگ گرفتن ،تزريق ،سرم درماني ،پانسمان ،لوله معده اي –بيني و... )اعمال نمايند.

پس از اخذ كتبي رضايت عمومي در بدو پذيرش ، به منظور احترام به حقوق بيمار قبل از هرگونه اقدام عمومي ،گفتگويي شفاهي و كوتاه با بيمار و كسب اجازه از وي جهت اقدام فوق كفایت مي كند.

2. رضايت آگاهانه انجام اقدامات تهاجمي: ،همانگونه كه اشاره شد قبل از انجام اقدام تهاجمي ،بيمار حق دارد طبق اطلاعاتي كه توسط پزشك درمانگر به وي ارائه مي شود ،انتخاب نمايد كه اقدام مزبور صورت پذيرد يا خير.

علت اخذ رضايت و برائت اين است كه علاوه برماهیت ویژه این اقدامات که در برگیرنده آسیب به بدن می باشند ،اغلب برروي بيماراني اعمال مي شوند كه خود از حال عمومي مطلوبي برخوردار نمي باشند و ممكن است عليرغم تلاش همه جانبه و رعايت نكات علمي و حرفه اي ،باز هم نتيجه رضايت بخشي حاصل نشود.

لذا طبق قانون مجازات اسلامي ،پزشكان موظفند طي فرآيند اخذ رضايت آگاهانه نكات ضروري را به بيماران متذكر شده ،برائت و رضايت اخذ نمايند .منظور از رضایت این است که بیمار به انجام اقدام مورد نظر در مسیر درمانش موافقت نموده و منظور از برائت اين است كه چنانچه پزشك طي انجام اقدام مقتضي ،همه جوانب را رعايت نمايد،از نتايجي كه بويژه از نظر بيماران نامطلوب است بري الذمه گردد.تشخيص اين امر كه پزشك كليه جوانب را رعايت نموده تنها به عهده متخصص ذي صلاح مي باشد

هدف از اجرای اصل اخذ رضایت آگاهانه (رضایت و برائت )، عبارتست از

1) احترام به حقوق بیمار با ارائه اطلاعات لازم به وی در زمینه اقداماتی که قرار است برروی او انجام شود

2) رعایت حقوق حرفه ای پزشکان به وسیله فراهم نمودن شرایط مناسب برای آنان. منظور از شرایط مناسب ، وضعیتی است که پزشکان در راستای درمان بیماران بتوانند با آرامش خاطر، تمام توان و دانش حرفه ای خود را برای انجام اقدامات خطیر درمانی ، به کار گیرند.

*بند 2ماده 59 -:

هر نوع عمل جراحي يا طبي مشروع كه با رضايت شخص يااولياء يا سرپرستان يا نمايندگان قانوني آنها و رعايت موازين فني و علمي و نظامات دولتي انجام شود،جرم محسوب نمی شود. در موارد فوري اخذ رضايت ضروري نخواهد بود .

ماده 60 - چنانچه طبيب قبل از شروع درمان يا اعمال جراحي از مريض يا ولي او براءت حاصل نموده باشد ضامن خسارت جاني ، يا مالي نقض عضو نيست و در موارد فوري كه اجازه گرفتن ممكن نباشد طبيب ضامن نمي باشد .